İnternetin tarixindən danışanda tez-tez TCP/IP, ARPANET, ya da Tim Berners-Lee xatırlanır. Amma bu hekayənin daha erkən, bir az da romantik başlanğıc nöqtəsi var – Joseph Carl Robnett Licklider, yaxud sadəcə J.C.R. Licklider.
Kim idi Licklider?
Licklider 1915-ci ildə ABŞ‑da anadan olmuş, psixologiya üzrə təhsil almışdı. İlk baxışda elə bil elektronikadan uzaq sahədir. Amma məhz insan beyninin işləməsini öyrənməsi onu kompüterlərlə insanın necə ünsiyyət qura biləcəyinə maraq saldı. O, klassik "deşik kartlı" partiya hesablamalarından fərqli olaraq, kompüterləri interaktiv alət kimi görmək istəyirdi.
1950–60-cı illərdə o, əvvəl MIT-də, sonra isə Bolt Beranek and Newman (BBN) şirkətində işləyərək, interaktiv kompüterlər və time-sharing sistemləri üzərində işləməyə fokuslandı. Onun üçün kompüter "hesab maşını" yox, insanla dialoq quran tərəfdaş idi.
J. C. R. Lickliderin ağ-qara portret fotosu. — Şəkil: Unknown author Unknown author / Wikimedia Commons, Public domain
Əsas töhfə: "Qalaktik kompüter şəbəkəsi" ideyası
1962-ci ildə Licklider ABŞ Müdafiə Nazirliyinin qabaqcıl tədqiqat layihələri agentliyi olan ARPA-nın (sonradan DARPA) Information Processing Techniques Office (IPTO) şöbəsinin rəhbəri oldu. Məhz burada o, kompüter şəbəkəsi vizyonunu rəsmi şəkildə irəli sürdü.
Həmin il yazdığı məşhur qeydlərində o, "intergalactic computer network" – "qalaktik kompüter şəbəkəsi" anlayışını təsvir edirdi. Adı zarafat kimi səslənsə də, arxasında çox ciddi ideya dayanırdı:
- dünyanın müxtəlif yerlərindəki kompüterlərin bir-biri ilə bağlı olması;
- insanların bu şəbəkə üzərindən məlumat, proqram və hesablama resurslarını bölüşməsi;
- kompüterlərin yalnız məlumat saxlaması yox, həm də ünsiyyət vasitəsinə çevrilməsi.
Bu, o dövr üçün radikal idi. O vaxt kompüterlər otaq boyda idi və hər biri adətən tək-tük istifadəçi üçün idi. Licklider isə xəyal edirdi ki, hər kəs ucuz terminalla böyük şəbəkəyə qoşulub istənilən məlumatı tapa biləcək.
ARPANET-in başlanğıcında görünməyən əl
Licklider birbaşa ARPANET-in texniki dizaynını yazmasa da, şəbəkənin siyasi və elmi zəminini məhz o yaratdı. ARPA-da işləyərkən o:
- kompüter şəbəkələri və time-sharing tədqiqatlarını fəal maliyyələşdirdi;
- MIT, UCLA, Stanford kimi mərkəzlərdə şəbəkə komandalarını dəstəklədi;
- müxtəlif laboratoriyaları vahid şəbəkəyə qoşmaq ideyasını israrla təbliğ etdi.
Onun göndərdiyi daxili məktublarda ARPA tərəfindən maliyyələşdirilən bütün mərkəzlərin gələcəkdə eyni şəbəkənin hissəsi olacağı yazılırdı. Yəni Licklider ARPANET yaranmamışdan əvvəl belə, bu şəbəkənin "istifadəçilər cəmiyyətini" xəyalında qurmuşdu.
1977-ci ilin mart ayına aid host düyünləri və IMP-ləri göstərən ARPANET-in məntiqi şəbəkə xəritəsi. — Şəkil: ARPANET / Wikimedia Commons, Public domain
1960-cı illərin sonlarında packet switching ideyası (paket kommutasiyası) inkişaf etdiriləndə və ARPANET-in ilk nodeları işə düşəndə, bir çox tədqiqatçı açıq şəkildə etiraf edirdi ki, bu layihə Lickliderin vizyonundan ilham alıb.
Az bilinən fakt: psixoloqdan şəbəkə vizyonerinə
Lickliderin elektronika tarixində maraqlı tərəfi budur ki, o, nə tranzistor ixtira etmişdi, nə də yeni protokol yazmışdı. Onun əsas aləti məqalələr, qeydlər və düzgün verilən qrantlar idi.
Psixologiya sahəsindəki kökləri ona insan‑kompüter qarşılıqlı əlaqəsinə fərqli yanaşmaq imkanı verdi. O, 1960-cı ildə dərc olunan "Man-Computer Symbiosis" məqaləsində insanların və kompüterlərin birgə işlədiyi sistemi təsvir edirdi. Bu, bugünkü interaktiv IDE-lərdən tutmuş, bulud hesablamaya qədər bir çox sahənin fəlsəfi əsasını qoydu.
Gənc mühəndislər üçün dərs: ideyanın gücü
Bu gün sən Arduino ilə IoT cihazı, ESP32 ilə Wi‑Fi sensor şəbəkəsi, ya da Raspberry Pi ilə ev serveri quranda, Lickliderin xəyal etdiyi dünyada yaşayırsan. O, konkret board dizayn etməmişdi, amma bu board-ların hamısının qoşulduğu şəbəkə mədəniyyətini düşünmüşdü.
Onun hekayəsindən gənc mühəndislər üçün bir neçə mesaj çıxır:
- Böyük dəyişiklik bəzən yalnız bir sualdan başlayır: "Niyə kompüter belə işləməlidir?";
- Elektronikanı yalnız sxem kimi deyil, insanların necə istifadə edəcəyi prizmasından düşün;
- Yaxşı ideya üçün bəzən özün kod yazmasan da, doğru insanları bir araya gətirmək kifayətdir;
- Məqsəd yalnız daha sürətli prosessor deyil, daha zəngin ünsiyyət və əməkdaşlıq mühiti yaratmaqdır.
İnternet bu gün milyardlarla cihazı birləşdirir. Licklider isə o dövrdə cəmi bir neçə böyük kompüterin olduğu dünyada bu mənzərəni təsəvvür etmişdi. Əgər sən də bu gün kiçik bir embedded layihə qurursansa, bəlkə də 20 il sonra kimsə onu tam başqa miqyasda istifadə edəcək. Licklider kimi cəsarətlə xəyal etməyə dəyər.
