Astronomlar onilliklərdir neytron ulduz toqquşmalarını əsasən onların qısa gamma şüa partlayışları (short GRB) vasitəsilə izləyirdilər. Lakin partlayışdan dərhal sonra başlayan yumşaq X-şüa mərhələsini tutmaq çətin idi: dar baxış sahəli X-şüa teleskopları əvvəlcə gamma siqnalını almalı, sonra isə hədəfə yönəlməli idi. Einstein Probe (EP) isə geniş sahəli yumşaq X-şüa monitorinqi sayəsində bu “gizli” mərhələni birbaşa görməyi bacardı.
Kosmosda uçan Einstein Probe peykinin bədii təsviri — Şəkil: China News Service / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
Yarım saniyədən sonra gizli on dəqiqə
EP250704a/GRB 250704B hadisəsi 4 iyul 2025-ci ildə qeydə alındı. Siqnal əvvəlcə tipik qısa GRB kimi görünürdü: SVOM-GRM, Insight‑HXMT və EP-WXT tərəfindən eyni anda qeydə alınan, yarım saniyədən az davam edən parlaq gamma/X-şüa alışması.
Beynəlxalq komanda siqnala baxanda gözlənilməz mənzərə ortaya çıxdı: mənbə sönmək əvəzinə təxminən 10 dəqiqə ərzində yumşaq X-şüa epizodları şüalandırmağa davam etdi. Enerji böyük idi, amma spektr o qədər yumşaq idi ki, Swift BAT kimi klassik gamma alətləri üçün aşkarlana bilməzdi. Yəni əvvəlki missiyalar yalnız qısa gamma “çaxmasını” görər, uzunmüddətli aktivliyi isə qaçırardı.
Neytron ulduz birləşməsi və magnetar ssenarisi
EP siqnalından sonra X-şüa, optik və radio diapazonunda çoxdalğalı müşahidə kampaniyası təşkil olundu. Spektroskopiya partlayışın sahib qalaktikasını və məsafəsini, həmçinin supernovanın olmamasını göstərdi. Bu da hadisəni kompakt obyekt birləşməsi – yəni neytron ulduzların toqquşması ilə əlaqələndirdi.
Yüksək enerjili şüalanmanın təhlili göstərdi ki, uzunmüddətli X-şüalar xaricə yayılan zərbə dalğasından yox, birləşmədən sonra qalan mərkəzi qalıqdan qidalanır. Ən inandırıcı ssenari – sürətlə fırlanan, güclü maqnit sahəli neytron ulduz, yəni magnetar yaranmasıdır. Bu obyekt ilkin qısa GRB sönəndən sonra da sistemə enerji ötürərək yumşaq X-şüa “quyruğunu” təmin edib.
Yeni multi-messenger aləti
Bu kəşf qravitasiya dalğaları ilə neytron ulduz toqquşmalarının öyrənilməsinə yeni pəncərə açır. Uzunmüddətli yumşaq X-şüa komponenti göstərir ki, sürətli X-şüa keçici hadisələri də qravitasiya dalğa mənbələrinin elektromaqnit həmyaşıdları ola bilər. EP-nin nəticələri həm də onu göstərir ki, belə gizli mərhələlər çoxdan mövcud idi, sadəcə əvvəlki missiyalar gamma diapazonundan aşağı enerjiləri vaxtında görə bilmirdi.
Beləliklə, Einstein Probe neytron ulduz birləşmələrinin qısa gamma parıltısından sonrakı gizli X-şüa mərhələsini üzə çıxararaq, neytron ulduz maddəsinin hal tənliyini məhdudlaşdırmaq üçün yeni müşahidə kanalı təqdim edir.
Mənbə: ScienceDaily
